Die nachfolgende Geschichte in Kaulbacher Mundart wurde in drei Teilen in den Nummern 39, 42 und 43 des Jahrganges 1884 des „Unterhaltungsblattes zur Pfälzischen Volkszeitung“ in der Rubrik „Pälzer Latern“ veröffentlicht. Die darin vorkommenden Spitznamen dürften verfremdet sein, gab es doch nie einen Löwenwirt oder einen Bachbäcker in Kaulbach.
Um wen es sich bei dem besagtem Adjunkten von Kaulbach handelt, ist unklar. Die Geschichte wurde mit einem anonymisierten H. S…….r gezeichnet, zum Zeitpunkt der Veröffentlichung war allerdings bereits viele Jahre Johann Hemmer der Kaulbacher Adjunkt.
E Brobfahrt uff d’r neie Eisebahn unn
unser Malehr in d’r Schtadt.
(Vum Adjunkt vun Kaulbach selbscht v’rzeehlt.)
Hocke‘ m’r ledscht Sunndags Owends beim Leewewerth unn ware‘ grad ferdig mirrem Solokarte‘, do aa’t d’r Bachbäcker: Wie wär’s dann, ehr Minner, wann m’r aach emool morje‘ met d’r neie Eisebahn uff Lautere fahre‘ dhären. Die Bahn ess nau schunn acht Dag ereffent unn mer harren doch ausgemach, daß m’r se aach gleich browehre mischten. Sa’t d’r Millerhannjörg: Mer eß’s recht; unn d’r Schmitthannarem: Mer aach! D’r Kloschtermichel war aach inv’rschtann unn eich kunnt mich naddeerlich net serickziehe‘, weil eich die Geschicht a’gerehrt hunn, ob die Bahn gang ess.
Nau bererre m’r uns noch, waß m’r for unnerwegs metnemme unn giehn haam schloofe‘. Wer’s erscht wach werd, weckt die Annere, sa’t noch d’r Millerhannjörg, daß m’r mirrem erschte Zug furt kumme.
Mer hott sell Nacht vun nix gedraamt, als Eisebahne‘, unn war eich grad dra‘, im Draam met d’r Lockemodev mei‘ Lehmeacker am Hewel ′erumsezackere‘, als ’s an meim Finschder kloppt unn d’r Bachbäcker ruft: „Allo, ′s ess Zeit!“ Eich net faul, aus’m Bett, mach‘ meich ferdig unn hink mei‘ groß Jagddasch‘ um, wo eich noch Owends sevor e schiener Schwartema’e unn e halwe Lääb Brod häämlich enei’praktezeert hunn.
Beim Leewewerth bin m’r wirrer zamme kumm unn hunn emool de‘ Browiand gemoschderd, ob nix v’rgess‘ ess, do hott’s awer gure We’e gehatt, dann d’r Bachbäcker horr e Kie’backe‘ ingewickelt gehatt, d’r Schmitthannarem e paar Hengel hausgemacht Worscht, d’r Millerhannjörg e halb Dutzend faule Kees, ball so groß wie e Schubkarchsrad, unn d’r Kloschtermichel hott for’s Drinke‘ gesorgt unn e guri Budell Kwetschebrandewei‘ metbroocht. Nau humm’r Alles zammgepackt in mei‘ groß Jagddasch‘ unn bin’s Dorf enunner. M’r bin halt so im Dunkle furtgetappt, alsemool ess schtillgehall unn e Schluck vum Michel seim Brandewei‘ gedrunk worr, dann ′s war selle Morje‘ e bißche‘ froschtlachdig.
Wie m’r an die Eisebahn bin kumm, guckt d’r Schmesbacher Miller grad zum Finschder ′eraus unn sa’t: „Gumorje, ehr Minner, wo wolle‘ Ehr hi‘ so frieh?“ — „Ei, mer wolle‘ met d’r Eisebahn no Lautere, geht d’r erscht Zug ball ab?“ — „Hölledunnerwerre!“ sa’t ′r druff, „beß dorthi‘ kinnen ′r jo hi‘ laafe‘, ′s ess jo noch drei Schtunn Zeit. Naddeerlich hunn m’r do a’fange‘ se schelle‘ unn se fluche‘, daß m’r do net fahre‘ kann, wann m’r will. Dann hott d’r Bachbäcker sei‘ Dhääl krie’t, weil der so frieh geweckt hott. Waß nau a’fange‘? M’r hunn grad de‘ Rescht vum Mischel seiner Budell ausgedrunk, do sa’r eich: „Wissen ′r waß? ehr Männer! mer giehn so langsam furt beß uff Olschbricke‘, dort wecke‘ m’r de‘ Löb unn warte‘ dort, beß d’r Zug kimmt.“ Die Annere waren allegar inv’schtann unn sinn furtgetappt beß Olschbricke‘. Do harre m’r awer e Lascht, beß d’r Löb wach werd, dann der schlooft hinnenaus unn do muscht d’r Schmitthannjörg iwer’s Dhor schtei’e for ′n se wecke, do horre sich d’rbei sei‘ Sunndagse Hosse vun owe‘ beß unne‘ uffgereß. Wie m’r nohd in d’r warem Schtubb gehockt harren, hott’s ′m d’r Michel, der beim Milledeer e bißche‘ nähe‘ gelernt hott, zammegeflickt; schie‘ hott’s grad net ausgesieh‘. M’r hunn dann noch e Biddere gedrunk unn ähne vum Millerhannjörg seine Kees v’rsucht. Uff ähmool sa’t d’r Löb: „Ehr Minner, nau werd’s Zeit, daß ′r auch uff de‘ Bahnhof schaffe‘, um 6 Uhr 10 geht d’r Zug.“ Er leicht uns noch vor die Dheer unn sa’t: „Nau gieh’n ′r beß in’s Mitt‘ Dorf, do kummen ′r an e Grawe‘, wo ′s Wasser drinn no d’r Lauter lääft, newer dem geht e Pad beß an die Bach unn do leit e Balke‘ driwer, do gewen Acht, daß Kähner enei‘ fallt, unn grad uff d’r anner Seit‘ vun dem Bach ess d’r Bah’hof.“
Mer furt unn richdig em Grawe langs gang. Wie m’r vun Weirem die Lichter vum Bah’hof gesieh‘ harren, do hott d’r Michel die Fährt v’rlor‘ unn ess in de‘ Grawe‘ geschterzt. Eich hunn als Feier geschla‘ unn die Annere hunn ’n ′erausgeschafft; nau horre awer de‘ Kopp vun seiner Meerschaumpeif‘, wo e Erbschtick vun seim Path‘ ess, v’rlor‘, unn beß m’r denn in d’r Dukelhäät funn hann, eß e gut halb Schtunn ′erum gang unn do peift’s aach grad ’s Dhal eruff, unn wie e Hölledunnerwerre kummt d’r Zug met zwää feierige Au’e vorne a’gefahr. Mer awer gelaaf, gepeff unn gekresch, daß m’r aach metfahre‘, awer der hott sich net dra‘ gekehrt unn ess gleich wirre weirer gefahr‘ unn horr uns do schtehe‘ losse met unsere dicke Kepp. Was nau, allo giehn m’r wirre in’s Dorf serick, daß sich d’r Michel aach drickele kann. Wie m’r awer zum Löb bin kumm, hott der wirre im Nescht geläh‘, unn denne noch emool wecke‘ unn iwwer’s Dhor schtei’e‘, wollt Kähner; so bin m’r halt dorch’s ganz Dorf, wo noch alles geschloof hott, unn als furt beß Katzwiller, wo’s grad Dag ess worr. D’r Michel horr ausgesieh‘, voll Dreck vun dem Grawe‘, unn gefror‘ horr’r wie e Schneirer; m’r bin halt zum rohre Schwehm, hunn uns ordentlich Feier mache‘ losse‘ unn e Kaffee koche‘, d’r Michel hott sei‘ Kläärer ausgezo‘ unn gedrickelt. Wie m’r de‘ Kaffee gedrunk harren, hunn m’r unser Peife‘ ausgebutzt unn frisch gelaad‘, dann hunn m’r uns um de‘ Owe‘ ′erumgehockt unn fescht geplotzt, Zeit harre m’r jo, de‘ zwätt Zug geht jo erscht nooch ähn Uhr.
So ess’s allgemach 10 Uhr worr, sa’t d’r Bachbäcker: „Nau wolle‘ m’r emool mei‘ Kie’backe‘ v’rsuche‘ unn e Schoppe‘ dezu drinke‘, awer nau lauschdern emool: hott jo das Kalb, d’r Schmitthannarem, der wo an d’r Reih‘ war, die Jagddasch‘ se dra’e, diesell beim Löb in Olschbricke‘ lei’e geloß; nau muscht ′r awer schpooreschträchs wirre reduhr, se hole‘. M’r hocke‘ do un basse‘; er kummt net unn ess schunn zwelfe. D’r Millerhannjörg gehrem entgeje‘ unn kummt aach net, vor ′m Dorf fahrt aach d’r Zug schunn v’rbei; glei‘ druff kummt aach d’r Schmitthannarem vum Bah’hof eruff met d’r Jagddasch unn d’r Hannjörg kummt aach ′s Dorf erinn.
Nau hunn m’r de‘ Hannarem in’s V’rheer genumm, wo ′r so lang blebb ess. Sa’re: „Wie eich zum Löb bin kumm, do hocke‘ do so e Schticker 6 Kratzvöjel um de‘ Disch ‚erum unn losse‘ sich unser Menasch aus d’r Jagddasch‘ gut schmacke‘. Eich fang‘ glei‘ a‘ se fluche‘ unn se rässeneere, ′s hott awer nix gebatt unn eich muscht froh sei‘, daß se m’r net ′s Fell ausgekloppt hunn. Eich muscht mich zu’n setze‘ unn musst esse‘ unn drinke‘, noh hunn se m’r die Reschtcher do ingepackt unn gesa’t: E scheene Gruß an auch, sie dhere aach schee‘ danke‘ for das gut Morjeesse‘. Eich hunn noht gedenkt, for se laafe‘ werd’s se schpot unn bin merrem Zug gefahr‘; weil ehr awer net metgefahr bin, sinn eich ausgeschteh‘.“ D’r Bachbäcker hott nau a’gefang‘, e ganz Simmere Dunnerwerrer se fluche‘ vun alle Sorte, eich sa’r awer: „Ehr Minner, noor de‘ Muth net v’rlor‘, mer hunn heit Malehr, eich sein nohr froh, daß eich mei‘ Jagddasch wirre hunn. Nau giehn m’r hi‘, v’rzehre‘ die Reschtcher. drinke‘ e gure Schoppe‘ d’rzu unn mache‘ uns uff de‘ Weg, met d’r Eisebah‘ fahre‘ m’r doch heit noch unn wann’s noore vum Lauterhof a‘ ess, unn so hummer’s aach gemach. M’r hunn uff’m Lauterhof noch e paar Schoppe‘ Bier gedrunk unn bin um 6 Uhr an de‘ Bah’hof, dort humm’r gewaart, beß d’r Zug kumm ess unn bin aach richdig metkumm.
Do humm’r awer geluhnd, wie m’r uff’m Bah’hof die himmelveele Lichter gesieh‘ hunn, unn bin nohter in die Schtadt enin. In so ere große Gaß giehn eich an e Laderneposchte, kimmt aach gleich e Gemaanediener, orre wie m’r in d’r Schtadt sa’t: Bollezei unn schnorrt mich a‘: „Waß gebt’s do?“ „Ei,“ sa’r ich, „waß geht daß auch a‘?“ Der net faul, packt meich am Kra’e‘ unn sa’t: „Ehr sein arredeert!“ Die Annre le’n sich gleich in’s Mittel unn sa’n: „Daß ess unser Freind, den lorrner gieh‘!“ — Es gebt e Weltsdischput, gleich druff kumme‘ aach e paar Schandarme, unn waß war ′s Enn vum Lied? M’r muschte met uss die Schtockwacht unn weil m’r e bißche‘ gut ingericht‘ ware‘ unn ′s Maul net gehall hunn, die Nacht do bleiwe‘. Die Nachtwächter bin awer ordliche Minsche‘, die hunn uns se Esse‘ unn Drinke‘ geholt vor unser Geld unn aach Beschäd gedha‘.
Morjens bimm’r vorgefehrt worr unn horr Aehner unser Name‘ unn Alles uffgeschrebb. Nau sollte‘ m’r uns legedemeere, do horr awer Kahner e Buschtawe Schreiwes gehatt, als wie d’r Millerhannjörg, der hott sei‘ Name‘ uff’m Peifekopp. „Ja,“ sa’t d’r Bollezeimann, „do misse‘ Ehr halt do bleiwe‘, biß sich’s ′erausschtellt, ob Ehr aach die bin.“ Ei,“ sa’r eich, „do wolle‘ m’r emool uff de‘ Mark gieh‘, v’rleicht ess do Ahner, wo uns kennt.“ Do ess dann so e Bollezeikummediener met m’r gang uff de‘ Mark, do hunn eich awer käh‘ Bekanntes gesieh‘, als wie de‘ roth Klanettehannes vun Finkebach, dem wo eich uff d’r Gödderbacher Kerb im Schtreit e Budell an de‘ Kopp geworf hunn. Obgleich m’r seither Schpinnefeind enanner bin, muscht’r met unn bezeihe‘, daß m’r die unn die bin, dann hunn se uns laafe‘ geloß unn gesa’t: Deß Anner kummt noh!
Nau bimm’r awer schnoorschtracks in e schie‘ Werthschaft unn hunn uns Kaffee beschtellt. Bringe‘ se aach Jerem so e kläh‘ Schäälche, wo kaum e ordlich Maul voll halt, unn e Fingerhut voll Millich, ′s hott Jerer 4 unn aach 5 Schäälcher gedrunk; awer do hott’s lange Gesichter gebb, wie m’r bezahlt hunn, unn nix wie furt zum Tembel enaus. Nau wolle‘ m’r emool die Schtadt besiehn. Awer beß m’r do all die schiene Sache‘ in denne Larefinschter gemoschtert harren, bimm’r net weit kumm, unn weil’s grad 10 Uhr war, harre m’r aach Hunger unn Dorscht. M’r bin noch iwer de‘ Mark gang unn do ware am e Schtand so schiene lange Flääschwerscht gehunk; do hott sich e Jerer e halbarmeslang Schtick abschneire‘ geloß. Schie‘ hott se ausgesieh‘ unn war aach gar net dheier, unn humm’r uns noch e Lääb Brod d’rzu geholt unn bin in e Werthschaft, e Schoppe‘ Bier d’rzu se drinke‘.
Wie m’r do fescht dehinner sinn, unser Worscht se v’rzehre‘, sa’t so e Schtädter: „M’r määnt, Ehr härren do Perdsworscht; wo hann’r dann die kaaft?“ — „Ei, uff’m Mark!“ Der v’rsucht se unn sa’t: „Die iss vum Krawel, ’s iss so wie ich gesa’t!“ — Nau humm’r awer enanner a’geguckt unn Kahner hott vor dausend Gille mäh‘ e Maul voll gess‘. D’r Bachbäcker horr Alles zammegepackt unn zum Finschter enausgeschmeß in de‘ Hof. Nau bimm’r noch e Zeit lang in d’r Schtadt ′erumgetappt, met näh‘ unn jo war’s Meddag. Jedzt wolle‘ m’r emool waß Ordliches esse‘, Hunger harre m’r wie die Bäre; do fro’n m’r so Ahner mirrem e Schild an d’r Kapp wie e Schossegard, wo m’r waß Gures se Meddagesse‘ krie’t. „Ei,“ sa’t der, „ebbes Gures krie’n ′r im „Riese“, wann’r awer ebbes Feines hann wolle‘, do geh’n in e Gaschthof“; er hott sich glei‘ a’gebott unn horr uns hi’gefehrt. Mer wollte‘ uns schie‘ bedanke‘, er sa’r awer: „Deß koscht 20 Penning, ich bin Dienschtmann.“
M’r wollte‘ uns net met dem u’v’rschämte‘ Minsch ′erumdischbedeere unn hunn’s ′m gebb. Druff bimm’r eningang in de‘ Gaschthof. Kimmt uns do so e fei‘ geschtrählter Mannskerl entgeje mirr eme schwarze‘ Schpatzefrack unn sa’t: „Ehr Bauere, da geht ′erein in die Kutscherschtubb. Die Madam‘ kommt gleich.“ Mer giehn do erinn, wie gehääß, hocke‘ do so e halb‘ Schtunn, uff ähmool kummt so e hibsch dick Fraa unn sa’t: „Waß koscht dann Eier Hawer?“ Mer sa’en: „Er gelt‘ heit 6 ℳ. 50.“ — „Was,“ sa’t se, „6 ℳ. 50? Ich hab‘ dem Kunnrad ausdricklich gesa’t, er soll net mehr ausgewe‘ als 6 ℳ. 20 unn mehr bezahl‘ ich aach net.“ — „Ei,“ sa’r eich, „waß gehr uns Ehre Hawer a‘; Sie kenne‘ sich käfe‘, wo Se wolle‘, mer bin doch net doher kumm, for uns mit Ehr ′erum se dischbedeere, mer wolle‘ e gut Meddagesse‘ unn e Schoppe‘ Wei‘ e Jerer, unn daß glei‘, mer hann Hunger.“ Do ess die Madamm awer freindlich worr, hott äh’mool iwer’s annermool um V’rzeihung gebitt‘ unn uns in e schiene große Saal gefehrt, wo Schpie’el drinn ware‘ als wie ′m Leinewewer Kaschper sei‘ Scheierdhor unn e Weltsdisch, fei‘ gedeckt. Do muschte m’r uns dra‘ setze‘ unn d’r lang Minsch, wo uns uff’m Gang so a’geschnorrt unn in die Kutscherschtubb geweß hott, muscht uns uffwarte‘, mer hunn ’n awer for deß aach geärjert.
D’r Kloschtermichel ess so e Hauptsuppeschwob, hott sich drei Deller voll bringe‘ geloß unn alle Bladde muscht’r uns noch e mool herbringe‘, ewer se zu so ′me Loch in die Kich ′enaus gebb hott. M’r hunn so geachelt, daß die annre Leit am Disch, unn do ware‘ ganz feine Leit debei, alsfort uff uns geguckt unn gelacht hunn. M’r hunn gedha‘, als ob m’r deß gar net eschtemere‘ dheren unn hunn denn met sei’m Schbatzefrack hergeruf, so deck als ′r ′erinn ess kumm mer ere frische Bladd, d’rbei hummer ah ′m Wei‘ zugeschproch‘ unn wie m’r ferdig ware‘ mit Esse‘, hott Jerer e Schpritzer g’hatt.
Nau bimmer furt, ′s Gewerbmuseum se bedrachde‘, wo unser Gemah‘ e Mitglied ess vun dem Verei‘ unn hann gemahnt, mer derfde do aach allegar umesunscht eninn, ′s horr awer e Jerer mirre fufzig Pinning bezahle‘. Ja, sahr eich, do ess e deier Plaschdr, dann d’r Borrem ess wie e Spieel so glatt unn was schiene Bilder bin do drinn. Kaum horr eich ′s Word außem Maul, do schterzd d’r Millerhannjörg, wo so genachelde Schtiwele a’hott, uff denne glatte Borrem hie wie e Mehlsack. Mehr hunn noth arig Aachd geb unn Alles schie‘ bedracht. Ahns geht m’r heid noch im Kopp erum: Do ess in dem schiene neie Haus, wo die Lauderinger so fehl Geld koschd, e Deiwel voll ald Lumbezeig, alde Fahne‘, wo nix meh‘ do ess wie die Schtange‘ unn e paar Zorrele d’ra‘, Drummele uhne Fell, e ald Bettlad unn Schänk. Der, wo uns erumgefehrd hott, saht, deß ald Zeig hätt‘ 100,000 Mark gekoscht‘, do sein ich awer falsch worr unn hunn zu em gesa’t, wann ′r die Leid vor e Narre halle wollt‘, sell ′r sich annere ′eraus suche‘, sovehl kinnt d’r dumschd Bauer taxere, daß dess alt‘ Zeich käh‘ fufzigdausend werth wehr unn net leicht Ahner kämd, der wo nochmool 100,000 Mark devor gebd, er mischt g’rad ′s Geld zum Finschter ′enaus se schmeiße‘ hunn; ′s ess sunnscht noch allerhand do se siehe‘, wo unser Ahner net vehl d’rvunn v’rschteht, unn mer hunn gemach‘, daß m’r furt bin kumm, dann ’s ward ball dunkel.
Nau hummer noch e paar gure Schoppe Bier gedrunk, dann so deck als d’r Schmitthannarem ausgedrunk hott‘, horr er gekloppt unn gesa’t: „Drinke‘ aus, Ehr Minner, unn kloppe‘, daß’r furt kumme’“; er hott so e bisje e hitzig Lung.
Uff ahmool werd’s 8 Uhr, do sa’r ich, „Ehr Minner, ′s iss Zeit vor uff de‘ Bah’hof!“ Mehr also uffgepackt unn die Schtadt eninn, de‘ erschte‘ beschte‘ hummer gefroot, wo’s enaus geht nooh em Bah’hof, sa’t der, an welle‘? Wo fahre‘ Ehr dann hi‘? „Ei’s Lauderdahl enunner;“ sa’t der: „Do giehner die Schtrooß g’rad furt, do kummener an de‘ Weschtbah’hof unn do hunner noch Zeit, e Schoppe se drinke‘.“
Mer tappe‘ furt unn am Inn vun d’r Schtadt fro’e‘ m’r wirre: „Simmer do recht noochem Bah’hof?“ „Ja,“ sa’re; „hunn Ehr schunn Billete?“ „Ja,“ sa’t d’r Bachbäcker, „′s hott Jerer e Rickbillet,“ unn weist dem sei‘ Kard. — „Ehr bin Minsche,“ sa’t der, „dess iss jo vum Hauptbah’hof unn wer werd dann d’r Eisebah‘ ebbes schenke‘! Do giehner eniwwer unn fahre‘ dort ab.“ Mehr hunn aach allegar gedenkt, mehr hunn emool unser Geld bezahlt unn wolle‘ aach devor gefahr sei‘. Der Minsch horr uns noch genau de‘ Weg explezehrt unn mer bin als furt getappt nochem Bah’hof; wie m’r dort hie bin kumm, fro’e‘ m’r, ob de Zug ball abgeht in’s Lauderdahl. Sar Enner, do binner awwer frieh dra‘, d’r neekscht Zug geht morje frieh vor de achte und for heit ess d’r ledscht vorere vertel Schtunn fort.
Nau hummer awer allegar a’fange‘ se fluche‘ unn se ressenere‘ iwer die schlechte Minsche in d’r Schtadt unn iwer die Eisebah‘. Kimmt do Aehner merere rohre Kapp unn sa’t: „Was ess dess for e Schbeckdakel, wann’r net au’eblicklich mache‘, daß’r weirer kumme‘, loß ich Eich ei’schtecke.“ Wie m’r dess höre‘ vum Ei’schtecke‘, do hott Jerer an die v’rgange Nacht gedenkt unn war ruhig. M’r bin zum Bah’hof enaus geschlech unn hunn Familierooth gehall, waß nau se dhue‘ ess. D’r A‘ hott gemahnt, e Schees nemme unn ham fahre‘, d’r Anner wollt hie iwer Nacht bleiwe‘. Seledscht hummer uns geanigt, m’r laafe‘ ′s Lauderdahl enunner die Nacht unn wann’s morje frieh werd, unn deß hummer aach gedah‘. Der Marsch gedenkt m’r awer se Lebdag; wie’s uns do gang ess, v’rzehl eich auch e annermool, for heit ess genunk. So vel sa‘ eich awer: Ahmol mit d’r Eisebah‘ gefahr‘ unn se Lebdag nimmig, dess gew eich auch schriftlich, wann’r ′s net gläwe wolle‘, die Brobfahrt gedenkt m’r, so lang eich lewe. Dehääm hummer als annerscht v’rzehlt, awer ’s ess doch im Dorf bekannt worr, wie’s uns gang ess unn hunn uns misse‘ uze‘ losse‘, wo m’r hie bin kumm, unn seit der Zeit hääßt m’r uns im Ort die Berjer vun Laudere, orre‘ die Eisebah’brobcummessiun.
H. S . . . . . . . r